Poprzedni rozdział. | Wstęp do kognitywistyki - spis treści.

Uwaga: te wykłady zostały zastąpione nową wersją.


3.3.2 Pozostałe zmysły

Pozostałe zmysły również potrzebują kory mózgu do precyzyjnej dyskryminacji wrażeń.


Słuch

Pierwotna kora słuchowa - wyspa, zakręt skroniowy przedni poprzeczny (zakręt Heschla), schowany w bruździe bocznej, pod stykiem płata czołowego i ciemieniowego, na płacie skroniowym.
Wyspa i równina skroniowa (film, tylko lokalnie).
Drogi słuchowe: ślimak ucha wewnętrznego => jądra ślimaka => ciało kolankowate przyśrodkowe (MGN, wzgórze) => promienistość słuchowa => pierwotna kora słuchowa.
Drogi słuchowe (film, tylko lokalnie).

Kora słuchowa kontroluje pobudliwość MGN - można "wytężyć słuch", oczekiwać dźwięku z określonego kierunku (wzgórki czworacze dolne w śródmózgowiu) lub przestać go zauważać.
Większość pobudzeń z ucha dochodzi do przeciwległej półkuli.

Pobudzenia kory słuchowej: wrażenia buczenia, stukania lub brzęczenia (tinnitis).
Uszkodzenia: osłabienie słuchu w przeciwległym uchu, trudności z lokalizacją dźwieku.
Budowa kolumnowa, reakcje na te same częstości przy progowych dźwiękach.
Projekcja tonotopiczna - niskie częstości w bocznych, wysokie w środkowej części kory.
Złożone rekacje na podstawowe dźwięki mowy - fonemy.

Połączenia międzykorowe:

Uszkodzenia pierwotnej kory słuchowej: głuchota korowa.

Wtórna kora słuchowa: płat skroniowy, obszar Wernickego w półkuli dominującej.
Lezje wtórnej kory słuchowej: różnorodne afazje (gr. a+phasis, brak mowy).

Specjalizacja kory przy rozróżnianiu fonemów => trudności w uczeniu się języków obcych, np. języków tonalnych.
Np. angielskie "thieve" i "sieve".
Zdolność do rozróżniania fonemów języków obcych zanika ok. 10 miesiąca życia.
Agnozja słuchowa => upośledzenia mowy (brak rozumienia potrzeby korekcji).

Lezje zakrętu skroniowego środkowego: zaburzenia pamięci słuchowo-werbalnej (afazja amnestyczna).
Niezdolność do powtórzenia serii wyrazów.

Tylna część dominującego płata skroniowego: afazje nazywania.
Brak skojarzeń miedzy wzrokowym rozpoznaniem a nazwą.
Brak możliwości narysowania przedmiotu po usłyszeniu instrukcji słownej, nie ma trudności w kopiowaniu rysunków.
Zagadnienia związane z mową => wyższe czynności psychiczne.

Afazja akustyczna: zaburzenie rozpoznawania dźwięków niewerbalnych, odgłosów zwierząt lub sygnałów akustycznych.
Testy: wskazać obrazek kojarzący się ze źródłem dźwięku.
Dwa rodzaje: niezdolność do odróżniania dźwieków (kora pierwotna) i niezdolność do ich kojarzenia (kora wtórna).
Interpretacja emocjonalna wrażeń słuchowych: siorbanie i siąkanie japończyków i chińczyków.

"Słuchanie" z ruchów warg (Sacks, "Zobaczyć głos").


Smak

4 podstawowe smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki, odbierane przez różne części języka?
Popularny pogląd, ale różnice są słabe, kubki reagują na wszystkie smaki.
Piąty smak to smak glutaminian sodu (jeden z aminokwasów, dodawany do pożywienia), zwany przez japończyków "umami", zupełnie inna recepcja (receptor odkryty w 2001 roku).

Kubki smakowe: około 2000-5.000, każdy skupia ok. 150 receptrorów, kubki są na języku i trochę na podniebieniu.
Niektóre komórki smakowe żyją jedynie 10 dni!
Duże indywidualne różnice - życie dla niektórych jest słodsze ... 25% jest szczególnie wrażliwa na gorycz, zwłaszcza kobiety.
Wrażliwość wzrasta w okresie ciąży.
Wrażliwość na smaki wynika z uwarunkowań genetycznych.

  • Słodki: organiczne cząsteczki, cukry, alkohole.
  • Gorzki: cząsteczki organiczne, często trucizny.
  • Słony: roztwory soli, jony, np. kation sodu, wrażenie modyfikowane przez anion, np. NaCl i NaK.
  • Kwaśny: jony wodorowe, aniony moga zmodyfikować efekt.

Węch jest 10.000 bardziej wrażliwy na stężenie cząsteczek chemicznych niż smak!
Bez węchu wrażenia smakowe są bardzo słabe (np. w czasie przeziębienia lub po śwince).
Smak rozpoznawany jest dopiero po rozpuszczeniu pozywienia przez ślinę. Suchość w ustach => słaby smak.
Na smak wpływa temperatura i struktura pożywienia.

Adaptacja do smaku: receptory przestają reagować, pomimo ciągłego pobudzania.
Wzajemne wpływy, np. adaptacja do kwasu (np. kwasku cytrynowego) może wywołąć wrażenie słodkości wody.
Fenyltiokarbamid (PTC) przez 65% populacji uważany jest za mocno gorzki, 35% nie czuje smaku - odpowiedzialna jest za to mutacja genetyczna.

Kora smakowa mieści się w zagłębieniu płata ciemieniowego, okolicach zakrętu zaśrodkowego, niedaleko kory SI reprezentującej język.

Pobudzenia kory smakowej (np. padaczkowe) wywołują halucynacje smakowe, czasami to oznaki ataku padaczki.
Uszkodzenia powodują zanik zdolności rozróżniania smaków.
Połączenia przez tylno-brzuszno-przyśrodkowe jądro wzgórza.

Zespół smakosza: uszkodzenie prawego płata czołowego => obsesję na punkcie wykwintnego jedzenia.

Węch

Ludzie: około 40 mln komórek węchowych; psy około 1 mld.
Kobiety mają średnio lepszy węch, ale są duże indywidualne różnice.
Około 1000 róznych receptorów węchowych, ale każdy zapach pobudza wiele i każdy receptor reaguje na wiele zapachów.
Kodowanie kombinatoryczne, jak słowa i litery (mechanizm częściowo poznany w 1999 roku).
Ok. 5 mln neuronów przesyła sygnały przez nerw węchowy do skupisk neuronów w opuszce węchowej.

Węch jest bezpośrednio połączony z ciałem migdałowatym układu limbicznego => szybkie reakcje emocjonalne, strach.
Uszkodzenia kory węchowej powodują nieprzyjemne halucynacje węchowe, czasami to oznaki ataku padaczki.

Drogi pobudzeń (Kolb & Whishaw, 1996):

Wtórna kora węchowa: hak (brzuszna część kory czołowej) i przednia część zakrętu hipokampa.
Jedyny system, który nie łączy się z korą wyłacznie przez wzgórze; brak nowej kory węchowej.
Interpretacja wrażeń węchowych: bardzo indywidualna, zależna od wspomnień, często niejasna - pobudzenie struktur limbicznych i niespecyficzne pobudzenia różnych okolic kory. Obrazowanie mózgu:


Zmysł równowagi

Zachowanie równowagi wymaga współdziałania

Skomplikowany system, wiele struktur.
Odruchy dzięki móżdżkowi; kot spada na cztery łapy.

Tylna część wyspy, płata ciemieniowego, otrzymuje sygnały z ukladu równowagi.
Stymulacja tego obszaru wywołuje wrażenia ruchu i obrotów.
Pobudzenia padaczkowe tego obszaru wywołują też takie wrażenia.
Uszkodzenia wywołują zanik zdolności do dyskryminacji ruchu.

Wzrok może dostarczać wystarczającej informacji dla orientacji.
W ciemności, silnym deszczu lub śniegu nie wystarcza.

Synestezje

Każdy odczuwa świat w nieco inny sposób.
Silne kojarzenie bodźców zmysłowych o różnych modalnościach: synestezje (Gr. syn = razem + aisthesis = postrzegać).
Smak lub poza nazwy, widok lub smak dźwięku, czucie widoku, kolory liter ... wszystkie kombinacje.
Wladimir Nabokov - doskonały przypadek kolorowego słuchu.
Długie aaa - odcień starego drewna, g to wulkanizowana guma, k jest jagodowe ...

Zjawisko rzadkie dla więcej niż 2 modalności, 1:250.000; dla 2 modalności 1:25 000.
Najczęściej: wzrok + słuch; rzadziej dotyk i smak, węch najrzadziej.
Przejściowe synestezje: wywołane anty-serotoninergicznymi środkami halucynogennymi, deprywacją sensoryczną, stymulacją elektryczną lub padaczką skroniową, urazami głowy.

Czym jest wrażenie? Fala świetlna, wibracja mechaniczna czy pobudzenie chemiczne => podobne impulsy elektryczne.
Wrażenia wzrokowe - generyczne, konkretne kształty spiral, siatek, błyszczących ruchomych kropek, stosunkowo proste pobudzenia układu wzrokowego.
Kolory muzyk i mowy, ale wrażenie może być zależne od ortografii.
Synestezje nie zawsze są przyjemne: usłyszenie "pięć" wywołuje wrażenie cyfry 5 na szarym tle i gwałtowne skurcze prawej części twarzy.

Obrazowanie mózgu: silne pobudzenia obszarów kory sprzężonych zmysłów.
Wzmożona aktywność struktur limbicznych, obniżona kory - jak u niemowląt.
Hipotezy:

Podział umożliwia większą precyzję działania?
Teoria rozwojowa: niemowlęta do 4 miesiąca doświadczają synestezji? Mowa pobudza wówczas potencjały wywołane nie tylko w płatach skroniowych ale i potylicznych.


Następny rozdział. | Wstęp do kognitywistyki - spis treści.