Poprzedni rozdział. | Jak działa mózg - spis treści.

5. Działanie mózgu: najprostsze teorie.

5.3. Płeć, mózg i hormony.

Inny prosty podział to kobiecy i męski typ mózgu, myślenia i działania.
Rozróżnienie płci daje się zauważyć już około 6 tygodnia.
Hormony męskie (testosteron i inne) - wpływają na rozwój mózgu, maksymalny poziom w rozwoju płodowym może być 4 razy wyższy niż po urodzeniu.
Kora wzrokowa po 0, 3 i 24
miesiącach od narodzin.

Naturalny rozwój to mózg kobiecy!
Zbyt niski poziom hormonów męskich może zmodyfikować typowe cechy mózgu: chłopiec rodzi się z mózgiem kobiety lub odwrotnie.

Mózg osiąga maksymalną szybkość wzrostu od 5 miesiąca płodu do 1 roku po narodzeniu.
Później nastepuje dalszy rozwój struktury połączeń, duża restrukturyzacja około 2 roku i do 6 roku, mniejsza nawet do 20 roku życia, a ostantio okazuje się, że w każdym wieku powstawać mogą nowe połączenia (synaptogeneza), a nawet neurony (neurogeneza).
Neurogenezę odkryto głównie w hipokampie i okolicach komór mózgu, moze grać istotną rolę w uczeniu i pamięci. Different classes of psychotropic drugs facilitate hippocampal neurogenesis through modulation of various neurotransmitters suggesting that a common molecular mechanism may underlie different antidepressant intervention strategies exposure to psychotropic drugs or stress regulates the rate of neurogenesis in adult brain, suggesting a possible role for neurogenesis in the pathophysiology and treatment of neurobiological illnesses such as depression, post-traumatic stress disorder, and drug abuse. As the mechanisms that control adult neurogenesis continue to be identified, the exciting prospect of developing pharmacological agents that specifically regulate the proliferation and maturation of neurons in the adult brain could be fulfilled.

Noworodek szczura ma dobry do badań formujący się mózg.
Zachowania instynktowne samca i samicy szczura są dość odmienne.
Samce szczurów mają lepszą orientację w labiryntach, samice chowają się po kątach, szukają ściany za plecami.
Hormony żeńskie (estrogen, progesteron) podawane męskiemu płodowi powodują, że fizycznie rodzi się samiec, ale psychicznie samica (i odwrotnie).
Po ukształtowaniu się struktury mózgu nastepują tylko niewielkie zmiany.

U ludzi zaburzenia hormonalne w ciąży mogą wywołać hermafrodytyzm (nazywany też interseksualizmem lub obojnactwem, powszechne u bezkręgowców, ale niezbyt częste u ludzi, rzędu 1 na 500 do 1500 urodzeń, trudno to dokładnie okreslić).
Żeńskie niemowlę (zewnętrznie) może mieć męskie chromosomy XY.
Dziewczynki mogą wyglądać jak chłopcy lub odwrotnie; stwarza to problemy ze sportowcami, zwłaszcza w obliczu możliwości genetycznych manipulacji.
Zespół Turnera to całkowity brak hormonów męskich, tylko jeden chromosom X, co wywołuje zachowania "nadmiernie kobiece".
Zespół nadnerczowo-płciowy prowadzi do męskich zachowań u dziewczynek (androgenizacji).
Są to przykłady różnych zespołów wad wrodzonych o podłożu genetycznym.

Wnioski: hormony decydują o męskich lub żeńskich cechach budowy mózgu, cechy zewnętrzne nie zawsze decydują o tożsamości płciowej.

Mamy dwie płci podstawowe, ale niektórzy dodają do tego:

Formy obojnacze są rzadkie, rzędu 1 : 1000 (0.1%).

Można wyróżnić różne sposoby oceny płci:

Chromosomy: zwykle XY (męski) lub XX (żeński), przy czym Y jest wyraźnie mniejszy.
Możliwe są dodatkowe chromosomy:

U noworodków nieprawidłowe zróżnicowanie narządów płciowych korygowane jest chirurgicznie, zdaża się to raz na 4500 urodzeń, zmiany mogą uwidocznić się też później.
W USA dokonuje się chirurgicznej korekty płci 5 razy dziennie.
Drobniejsze zaburzenia, np. niestąpienie jąder jest u 1% męskich noworodków.
Wątpliwości budzi szybka decyzja korekty płci i uznanie, że są tylko dwie płci.
W Polsce kilkanaście tysięcy osób nie da się jednoznacznie zakwalifikować do jednej z dwóch płci.

W niektórych kulturach uznaje się trzecią płeć.
Guevedoche w Dominikanie to wyjątkowo szeroko rozpowszechniona (1:90) mutacja dziewczynko-chłopców, które rodzą się z męskimi chromosomami XY, ale wyglądają jak dziewczynki, dopiero w okresie dojrzewania pojawiają się u nich męskie narządy. Wynika to z mutacji genu 5-alfa-reduktazy, enzymu zamieniającego testosteron w silniej działający dihydrotestosteron (DHT).
Simbari z Wyżyn Wschodnich Papui określają takie przypadki jako "Kwolu-aatmwol" (kobiety przemieniające się w mężczyzn).

Pierwszym przypadkiem uznania legalnego statusu osoby interseksualnej był(a) Alex McFarlane z Australii (z chromosomami XXY).
W Indiach od 2005 roku jest miejsce na trzecią płeć, M, F i E. Wiąże się to z ruchem Hidźra, osób interseksualnych (około 5-6 mln), z pozoru mężczyzn o cechach kobiet.
W Tajlandii kathoey to chłopcodziewczynki, które na niektórych uniwersytetach mają osobne toalety.
W Ameryce Północnej Indianie z przynajmniej 130 plemion uznawali osoby o męskim i żeńskim duchu w jednym ciele (Two-Spirit people).
Inne przykłady trzeciej płci: Khanith w Omanie, Fa'afafine (Samoa), Fakaleiti (Tonga), Rae rae or mahu (Francuska Polinezja), Waria i Bugis w Indonezji (odróżniali 5 płci o różnych rolach społecznych), w Ashtime z Południowej Etiopii, Mashoga z Kenii, Mangaiko z Konga.
Trzecia płeć rozpoznana została już w starożytnej Mezopotamii, Egipcie, Indiach, Grecji i kulturach Ameryki Południowej.
Król Asyrii Assurbanipal, panujący w VII wieku p.n.e."zniewieściał i zachowywał się po kobiecemu".
Varius Avitus Bassianus Heliogabal od 218 roku cesarz rzymski, chciał zmienić płeć. Z pewnością takie zachowania istniały od początku ludzkości.

Rozbieżność między płcią psychiczną i mózgu oraz biologiczną prowadzi do transseksualizmu, 1:30.000 mężczyzn i 1:100.000 kobiet.
Zdarza się to nawet u kotów!
W kulturach matriarchalnych, np. Juchitan w Meksyku, wielu chłopców wychowuje się jako dziewczynki poddając kuracji hormonalnej i traktując jako trzecia płeć, "muxes"; tradycja ta sięga czasów matriarchatu prekolumbijskich Zapoteków.
Tacy chłopcy pełnią rolę opiekunów rodziców i dzieci swojego rodzeństwa, rzadko sami zawieraja gejowskie małżeństwa. Zarabiają kilka razy więcej niż mężczyźni (głównie rolnicy i rybacy), zajmując się handlem.

Różnice budowy mózgu samca i samicy:

Dymorfizm płciowy w mózgu.

Mężczyźni mają znacznie większe jądro SDN w obszarze preoptycznym podwzgórza, zwane SDN-POA.

Są cztery jądra interstycjalne podwzgórza zaangażowane w reakcje seksualne u mężczyzny i u kobiety.
Męskie jądro SDN-POA (Sexually Dimorphic Nucleus) jest dwa razy większe niż u kobiet i u mężczyzn homoseksualnych; wielkość tego jądra skorelowana jest z poziomem testosteronu w okresie płodowym.
Również u baranów wielkość tych jąder skorelowana jest z ich orientacją seksualną (ok. 8% baranów preferuje samce, badania C. Roselli).
Są w nim neurony produkujące enzym aromatazę, konieczny do konwersji androgenów w estrogeny.
Uszkodzenia tych jąder mogą zmienić preferencje seksualne zwierzęcia; może to wynikać z reakcji na zapachy.
Jądro brzuszno-przyśrodkowe podwzgórza zaangażowane jest też w pożądanie jedzenia.
Jądro boczne związane jest z powstaniem poczucia przyjemności.
Mężczyźni silniej reagują na bodźce wzrokowe.
Dokładniejsze informacje o jądrach podwzgórza.

Zachowania osobników różnej płci są zróżnicowane u ssaków i ptaków.
Śpiewy godowe samców zięby: na okres godów zmienia się mózg!
Mały mózg nie marnuje energii na niepotrzebne informacje.
Samce są piękne, kolorowe, głos i siła świadczy o genach.
Ogon pawia to zamierzony handicap! Pozwala rozpoznać samicy dobre geny.
Altanniki z Papui manifestują spryt i inteligencję w łatwy do rozpoznania sposób po jakości budowanej altanki.

Inteligencja "społeczna" konieczna jest u samic by przetrwać ciążę i wychować potomstwo.
Człowiek to jest dziwny zwierz (por. J. Diamond, Dlaczego lubimy seks?): nastapiło całkowite odwrócenie ról, kobiety chcą być piękne, a mężczyźni chcą być inteligentni.

Poziom hormonów w okresie prenatalnym może decydować o zachowaniach seksualnych, zainteresowaniach i cechach charakteru.
Homoseksualizm u małp i mniejszych ssaków można wywołać farmakologicznie.
U homoseksualnych ludzi stwierdzono zmiany neuroanatomiczne w podwzgórzu, znaczne powiększenie spoidła wielkiego (aż do 35%), korelacje z aktywnością kilku genów.
Stosunek długości palca wskazującego i serdecznego (drugiego i czwartego) jest skorelowany ze stężeniem męskich lub żeńskich hormonów w rozwoju płodowym ludzi oraz zwierząt, a to koreluje się z wieloma problemami zdrowotnymi i psychologicznymi.

Homoseksualizm ma na pewno podłoże biologiczne, występuje naturalnie u większości zwierząt. Dlaczego ewolucyjnie nie został wyeliminowany?
Prawdopodobnie nie jest to cecha dziedziczna, więc ewolucja jej nie kontroluje. Jedna z alternatywnych hipotez: u zwierząt opiekujących się potomstwem samce giną często, więc "niegroźni" wujkowie są mile widziani jako dodatkowi opiekunowie.
Czy jest to "anomalia" nie większa niż leworęczność? Opór przeciwko uznaniu, że świat jest taki, jaki jest w tym przypadku jest znacznie silniejszy.

Jądro INAH3 jest u heteroseksualnych mężczyzn średnio 2.5 raza większe niż u kobiet i homosekusalnych mężczyzn.
Androgeny chronią je przed apoptozą (dane niepewne?).
Jądro łożyskowe prążka krańcowego, zwane w skrócie BSTc (ang. bed nucleus of the stria terminales). może decydować o poczuciu przynależności do określonej płci; jądro to u mężczyzn jest o prawie połowę większe niż u kobiet, a u osób zmieniających płeć (transseksualistów) ma rozmiary typowe dla ich płci psychicznej.

Hormony wpływają na strukturę mózgu (6-8 tydz.) i w okresie dojrzewania.
Hormony żeńskie: estrogen, progesteron, oksytocyna, zwana "hormonem miłości" (jest też neurotransmiterem).
Brak wydzielania oksytocyny w czasie narodzin prowadzi do odrzucenia potomka przez matkę.
Różnice kobieta-mężczyzna: przede wszystkim w układzie podwzgórze-przysadka.
U mężczyzn jest stałe dążenie do homeostazy, a u kobiet cykliczne zmiany miesięczne.

Poziom agresji, instynkt opiekuńczy u ssaków jest podobny jak u ludzi.
Poziomu agresji u mężczyzn i kobiet zależy od dawki męskich hormonów w okresie płodowym.
Największe skłonności przestępcze wystepują u chłopców w okresie dojrzewania.
Wysoki poziom testosteronu wywołuje postawy dominacji, pewności siebie, skłonność do rywalizacji.
Inne hormony też mają wpływ na agresję, np. niski poziom kortyzolu w wieku 7-12 lat jest skorelowany z 3-krotnie częściej przejawianymi aspołecznymi zachowaniami.

Kobiety: Mężczyźni:

Uszkodzenia mózgu powodują odmienne skutki u kobiet i mężczyzn.
Podział funkcji półkul mózgowych i lokalizacja funkcji poznawczych u kobiet nie tak wyraźna jak u mężczyzn.
Niektóre funkcje są bardziej zlokalizowane u kobiet, np. ortografia i gramatyka.
Splenium, płat tylnej części spoidła wielkiego jest większy u dorosłych kobiet niż u mężczyzn (widać to w obrazach MRI).
U kobiet większa jest integracja półkul mózgu, uszkodzenie lewej półkuli trzykrotnie rzadziej powoduje problemy z mową.
Uszkodzenie prawej półkuli wpływa wyraźnie silniej na mężczyzn.

Sprawność funkcji zwykle rośnie wraz z ich lokalizacją.
Mężczyznom łatwiej mówić i analizować mapę, to zalety mniejszego spoidła.
Niektóre funkcje mowy są bardziej skupione, inne rozproszone, ale spoidło zapewnia płynność mówienia, integracji prozodii i gramatyki.
Ile jest procentowo wybitnych pianistek (lewa i prawa reka pracuje całkiem inaczej), a ile skrzypaczek (silna koordynacja obu rąk)? W orkiestrach jest znaczna przewaga skrzypaczek, wśród pianistów odwrotnie, ale trudno jest znaleźć wiarygodne oceny procentowe.
"Kobieca intuicja" może być wynikiem lepszej integracji struktur mózgu, kojarzenia informacji werbalnych i wizualnych.
Różnice wydają się zależeć od poziomu estrogenów (Kimura, Hampson).

Reakcje emocjonalne u kobiet podobne są w obu półkulach, u mężczyzn silniejsze są w półkuli prawej.
Kobietom łatwiej wysłowić uczucia dzięki lepszej integracji.
Zadania abstrakcyjne u mężczyzn to głównie prawa półkula (u kobiet obydwie); nieco lepsze wyniki osiągnąć można patrząc na zadnie w lewym polu widzenia, czyli po lewej stronie!
Kobiety są bardziej wrażliwe na bodźce zmysłowe, informacje niewerbalne.
Mężczyźni potrzebują hierarchii i reguł ustalających miejsce w grupie.

Obraz świata mężczyzn jest odmienny od obrazu świata kobiet.
Wychowanie, zniewolenie kobiet wpływa na ich sytuację, ale istnieją też uwarunkowania biologiczne, których nie należy ignorować (Pinker 2004).
Czemu tak późno zaczęto badania nad wpływem biologii na działanie umysłu? Chcemy wierzyć w dominację ducha nad materią i niezależność umysłu od mózgu.
Wszyscy są równi! Amerykańskie "equal opportunity" jest podstawą sprawiedliwości społecznej, ale równość wobec prawa nie oznacza tego, że ludzie są identyczni.

Niewiedza jest uznawana za źródło wszelkiego zła w buddyzmie.
Pozytywne skutki wiedzy: nietypowe zachowania mogą być "naturalne": leworęczność czy zachowania seksualne.
Zachowania agresywne wymagają częściej leczenia i prewencji niż karania. Wybuchy wściekłości można hamować wszczepiając do mózgu elektrody, ale nie wszystkie zachowania agresywne dają się leczyć.
Jaki jest sens karania? Mamy się cieszyć z zemsty, czy z nawrócenia grzesznika?

Literatura

Brizendine L, Mózg kobiety, VM Group 2006.
Diamond J, Dlaczego lubimy seks? Ewolucja ludzkiej seksualności. Science Masters, CIS 1998
Gazzaniga M, O tajemnicach ludzkiego umysłu. Biologiczne korzenie myślenia, emocji, seksualności, języka i inteligencji. Książka i Wiedza, Warszawa 1997
Greenspan S.I, Rozwój umysłu. Emocjonalne podstawy inteligencji. Rebis, Seria Nowe Horyzonty, Poznań 2000
Moir A, Jessel D, Płeć mózgu. PIW Warszawa 1994
Moir A, Jessel D, Zbrodnia rodzi się w mózgu. Książka i Wiedza Warszawa 1997
Pinker S, Tabula rasa. Spory o naturę ludzką, Gdańskie Wyd. Psychologiczne 2004.
Rubner J, O czym myślą mężczyźni. O czym marzą kobiety. Tajemnice mózgu człowieka. Świat książki, Warszawa 1999
Rodzicielstwo związków jednopłciowych (Wikipedia).


Następny rozdział. | Jak działa mózg - spis treści.