3. Folklor Umysłu

3.5. Irracjonalność potocznego myślenia

Analiza przyczyn irracjonalnych zachowań:

Formy irracjonalnego myślenia

Starożytni grecy uznawali rozum za ważniejszy od obserwacji.
Rozum jednak bardzo długo nie wystarczał do wyjaśnienia natury wielu zjawisk, pojawiło się więc przekonanie o wyższości wiary, intuicji i uczucia.
Autorytety (naukowe, religijne) przez wieki utrwalały błędne przekonania: często były to pomyłki lub wnioski oparte na złych obserwacjach, np. Mikołaj Kopernik absolutnie wierzył w wyniki obserwacji ruchów planet (szczególnie Marsa), które były błędne.
Dopiero Kartezjusz przywrócił rozumowi pierwotne miejsce, ale magia i zabobony panują od tysięcy lat, a nauka dopiero od kilkuset lat opracowała metody weryfikacji, a statystyczne metody umożliwiające ocenę, czy mamy do czynienia z przypadkowymi korelacjami czy związkami przyczynowymi znane są od nieco ponad 100 lat i są ciągle ulepszane.

Działanie racjonalne to działania inteligentne, czyli wykorzystujące w pełni posiadaną wiedzę, ale wiedza nigdy nie jest pełna, więc nie zawsze prowadzi do najlepszych rezultatów.
Taka jest cena plastyczności mózgu: utrwalają się w nim rzeczy istotne, eliminowane są ewolucyjnie szkodliwe, a te, które mają mały wpływ zalegają i prowadzą do irracjonalnych zachowań.
Wiara w zabobony:

Chociaż wiara w zabobony często powiązana jest z wiarą religijną w różnych kulturach to inteligencja jest słabo skorelowana z wiarą.
Inteligencja nie gwarantuje zdolności do uważnej obserwacji. Magicy uważają członków Mensy za najbardziej wdzięczną publiczność, najłatwiejszą do nabrania (Shermer 2002).
Edukacja ma niewielki wpływ na sceptycyzm bo studenci nie uczą się jak myśleć krytycznie tylko podaje się im fakty, w które mają uwierzyć, nie widzą więc różnicy pomiędzy wiarą a nauką.
Młodsi amerykanie, którzy oglądali wiele filmów o nadprzyrodzonych zjawiskach, nawiedzonych domach, seriale o opiekuńczych aniołach, mają większe skłonności do wiary w takie rzeczy (ankieta Gallupa, 2001).

Procent sceptyków w USA (Gallup 2001) nie wierzących w:

W najbardziej rozwiniętym kraju świata, za jaki uważają się Stany Zjednoczone, 41% uznaje czary za możliwe, a tylko 12% uznaje w pełni ewolucyjne wyjaśnienie pochodzenia życia. Ten procent nie zmienił się przez 20 lat pomimo licznych filmów dokumentalnych i książek na temat ewolucji.
Ankieta Harris Interactive z 2009 roku zrobiona w USA podaje również dokładniejszy podział, w zależności od wyznawanej religii.
Osoby określające się jako katolicy oczywiście wierzą w Boga (ale tylko 94%, więc nie wszyscy), 81% wierzy w cuda, 83% w anioły i 69% w diabły, 51% w teorię ewolucji (tylko 32% protestantów i aż 80% żydów ją uznaje), 44% wierzy w duchy, 32% w UFO, 26% w astrologię, 22% w istnienie czarownic, a 19% w reinkarnację. To i tak w wielu przypadkach lepiej niż średnia w USA.
Ankieta "W co naprawdę wierzą amerykanie?" (Baylor University, 2008) dzieli wyniki w zależności od przynależności do dużych kościołów (katolicyzm i główne nurty protestanckie) lub mniejszych kongregacji. Wiarę w diabła deklaruje "z pewnością" 83% wiernych dużych i 66% małych kongregacji.
Ceikawe są również wnioski na temat zabobonów w Wielkiej Brytanii, związane z typowymi zabobonami (pukanie w niemalowane drewno, stłuczenie lustra, czarny kot itd).

Wiele obserwacji i wniosków nie jest wynikiem analitycznego myślenia, tylko nieświadomych procesów. Inteligentni ludzie potrafią dobrze uzasadniać przekonania, również te do których doszli z zupełnie nieracjonalnych powodów.
Psycholodzy zajmujący się podejmowaniem decyzji w licznych eksperymentach pokazali, że nasze działania często są irracjonalne, wyjaśnienia są konfabulacjami, nie odpowiadają prawdziwym przyczynom naszych ocen czy wyborów. Lista błędów poznawczych jest długa i ulegają im również naukowcy, zwłaszcza jeśli nie są ekspertami uwrażliwionymi na takie błędy.
Dlaczego tak się dzieje?> Zróbcie sami rachunek sumienia.

Dwa razy więcej osób sądzi, że ma większe szanse zginąć w samochodowym wypadku niż z powodu wylewu krwi do mózgu; tymczasem kilkadziesiąt razy więcej ludzi umiera co roku z powodu wylewu.
Ludzie boją się:

  1. latać samolotem, a powinni bać się jechać samochodem na lotnisko;
  2. boją się rekinów a powinni bać się palm kokosowych na plaży;
  3. boją się raka mózgu od telefonów komórkowych (zero udowodnionych przypadków) a nie wypadku z udziałem kierowcy rozmawiającego przez telefon (400.000 przypadków rocznie),
  4. boją się imigrantów, a powinni się bać własnych bandytów i oszustów, itd.

Przeczytanie listy pozytywnych lub negatywnych cech charakteru zmienia ocenę bohatera czytanej następnie historii.
Kolejność cech na listach może mieć wpływ na późniejsze oceny.
Usłyszane przed minutą słowo może wpłynąć na decyzję na całkiem inny temat.
Cena 9.99 zł wydaje się niższa niż 10 zł.
Ludzie wybierają ten sam przedmiot z gwarancją na 36 miesięcy częściej niż z gwarancją na 3 lata.
Lekarze stawiają diagnozy zgodne z tymi, które w ostatnim okresie najczęściej postawili.

Czy nie ulegamy sugestii?
Czy nie zapomnieliśmy o alternatywnych możliwościach?
Czy nie jest to decyzja, na którą wpływ ma jeden dobrze zapamiętany przypadek?

Jedna rzucająca się w oczy cecha pozytywna może zdominować całą ocenę, i odwrotnie.
Charakter pisma zmienia ocenę.
Znane nazwisko autora lub nazwa uniwersytetu zmienia nastawienie recenzenta.
Nagrodzona książka "Kroki" Jerzego Kosińskiego wysłana bez nazwiska autora została odrzucona przez 14 dużych wydawnictw i nikt nie rozpoznał, że była już publikowana.

Szkoły wpajają nawyk posłuszeństwa.
Zakładamy, że eksperci wiedzą co czynią, osoby w mundurach są również uznawane za wiarygodne.
Wynik: bezsensowne posłuszeństwo znane w historii wojen, działań polityków, lekarzy, eksperymentu więziennego Zimbardo itp.

Efekt ten widoczny nawet w prostych ocenach długości czy kąta nachylenia pokazywanych linii.
Brak zaufania do własnych ocen prowadzi do zdenerwowania, gdy odbiegają one od ocen innych. Nie ufamy sobie.
Projektanci mody lansują niewygodne obuwie lub ubrania, ale nie chcemy odstawać od innych.
Dostosowanie do zachowania tłumu wydaje sie dobrą strategią jeśli nie mamy silnie sprecyzowanych poglądów. Tłum zwalnia od indywidualnej odpowiedzialności - im większa grupa obserwuje sytuację wymagającą interwencji policji tym mniejsze szanse, że ktoś zadzwoni.
Radykalizacja poglądów w grupie następuję szybko, podejmuje się większe ryzyko, utrzymuje mocniejsze przekonane o słuszności decyzji, większy optymizm.
Autorytety tracą skłonność do samokrytycyzmu, nie przyjmują uwag krytyków, nawet jeśli wszyscy zwracają im uwagę.
Wpływ mundurów i strojów różnych organizacji na zachowanie jest silny, tożsamość grupy wzmacnia się przez symbole i rytuały.
Duma z przynależności do jakiejś grupy prowadzi do zaniżenia ocen grup konkurencyjnych. Rywalizacja grup może przerodzić się w nienawiść.

Aktorzy czy sportowcy pytani są o zdanie na wszelkie tematy, chociaż nie ma powodu by ich opinia była wiarygodna.
Naukowcy wyrażają swoje opinie na tematy dotyczące dziedzin, na których się zupełnie nie znają. Einstein jest cytowany przy różnych okazjach a większość tych cytatów lub historii mu przypisywanych jest fałszywa.
Mody w sztuce, muzyce, poezji, architekturze czy nauce, często powstające pod wpływem opinii autorytetów, wpływają na ocenę dzieł artystycznych czy projektów naukowych.

Stereotypy odciążają pamięć ale mogą zdominować oczekiwania, nie pozwalając spojrzeć obiektywnie.
Są stereotypy rasowe, narodowościowe, zawodowe i wiele innych.
Obserwacje dopasowujemy do stereotypów.
Stereotypy prowadzą do samospełniających się proroctw: czarni są leniwi, więc nie warto ich zatrudniać, więc nie pracują, widać są leniwi.
Nadanie różnych nazw sprzyja dostrzeganiu nie istniejących różnic.
Stereotypy utrzymują się przez całe pokolenia.

Im większa organizacja tym bardziej bezwładne są jej struktury.
Żaden z kilkunastu wielkich projektów informatycznych w Polsce po 1990 roku nie został dokończony.
Trudno się wycofać po zainwestowaniu czasu lub pieniędzy.
Upór generałów kosztował życie setki tysięcy żołnierzy.
Utrzymywanie nierentownych firm gdy dalsze inwestycje przynoszą dalsze straty.

Sterotypy i niechęć do zmian odpowiedzialne są za myślenie schematyczne.
Prawie wszystkiego uczymy się od innych, nowe idee są początkowo odrzucane: po co komu telefon komórkowy skoro wszędzie są budki telefoniczne?
Przykład: ludzie hodują świnie od około 15 tysięcy lat, ale dopiero w 2009 roku rolnicy na Tajwanie zauważyli, że w ciągu jednego dnia można je nauczyć korzystać z toalety.
W efekcie zmniejsza się zanieczyszczenie wody, powietrza, świnie mniej chorują, zyski są ogromne - jak to możliwe by nikt nie zauważył, że świnia to inteligentne zwierzę?

Podanie decyzji do wiadomości publicznej zwiększa motywację jej realizacji.
Obrona decyzji będzie wówczas znacznie silniejsza, za wszelką cenę, by "wyjść z twarzą" przed publicznością.

Przekonanie po dokonaniu obserwacji, że przeszłe wydarzenia były do przewidzenia, nazywane również "pełzającym determinizmem" (ang. creeping determinism, hindsight bias). Przypisujemy sobie celne przewidywania zapominając o swoich błędach. Wiedząc to, co się wydarzyło wydaje się, że było to do przewidzenia. Prowadzi to do konkluzji, że tak musiało być, a alternatywne możliwości są ignorowane, pamięć ulega zniekształceniu. Opisy wydarzeń historycznych, politycznych, a nawet medycznych, wskazują na błędy tego typu. Praca Fischhoff i Beyth (1975).opisująca testy tego zjawiska nosiła tytuł "Ja wiedziałem, że tak będzie".

Zawyżanie ocen wybranych przez siebie przedmiotów, osób czy rozwiązań.
"Kiedy nie ma się tego, co się lubi, lubi się to, co się ma".
Próbą poprawienia własnego wizerunku w oczach innych.
Przecenianie stron negatywnych, miłość przeradza się w nienawiść.
Zmiana decyzji drobnymi kroczkami.

W latach 1924-32 psycholodzy badali wpływ zmian na efektywność pracy w fabryce Hawthorn Works, Western Electric w Cicero, Ill. Prawie każda zmiana dawała krótkotrwały pozytywny efekt: skrócenie dnia pracy lub wydłużenie, silniejsze oświetlenie lub słabsze, itd.
Prawie każda zmiana w środowisku daje słaby krótkotrwały efekt. Są tu różne interpretacje: motywująco może działać świadomość udziału w eksperymencie, kontakt z ludźmi go prowadzącymi i zbierającymi dane.
Jednakże pierwotne badania nie były dobrze przeprowadzone i sam efekt może być wątpliwy, a nie ma nowszych badań.

Systematyczne błędy interpretacji informacji powstają z powodu tendencji do selekcji i interpretacji informacji tak, by potwierdzić swoje przekonania, a zapominania wszystkiego, co do tego nie pasuje.
Eksperymenty pokazują, że ludzie rzadko przypominają sobie fakty nie pasujące do ich wyobrażenia o świecie, rzadko też zwracają uwagę na niepasujące do swoich przekonań fakty.
Deanna Kuhn (projekt Education for thinking) przedstawiła uczestnikom eksperymentu nagrania z sądu w sprawie o morderstwo; zamiast oceniać obiektywnie przedstawione fakty uczestnicy najpierw próbowali sobie wyobrazić zdarzenie, a potem wybiórczo dopasowywali do tego fakty.
Stopień przekonania o własnej słuszności rośnie wraz z wykluczeniem alternatywnych interpretacji.
Ludzie inteligentni lepiej potrafią uzasadniać swoje przesądy, ale nikt nas nie uczy jak zwracać uwagę na błędy myślenia, jak zachować sceptycyzm.

Oglądając na wideo egzamin dziecka badanie oceniali jego wyniki poniżej średniej jeśli im powiedziano, że to dziecko ze społecznych nizin, a powyżej jeśli wyżyn.
Numerolodzy dostrzegają wszędzie potwierdzenie sowich przypuszczeń, fundamentaliści przekonani o nadchodzącym końcu świata ciągle podają nowe daty, interpretując każdą naturalną katastrofę jako znaki.
Hipochondrycy interpretują każdy ból jako objaw poważnej choroby, czytanie ulotek leków zwiększa znacznie szansę pojawienia się objawów ubocznych, paranoja i depresja to inne znane przypadki selektywnego wyboru.

Jeśli wierzę w astrologię to znajduję takie przykłady potwierdzające moje przekonania:
Krajowy Rejestr Długów podaje, że pod znakiem Barana urodziło się najwięcej dłużników (9,3%). Według firmy Kruk najbardziej uciążliwym znakiem jest Byk. Najmniej jest spod znaku Strzelca (7,2%).
Wyjaśnienie BiznesOnet: Baran, i Byk to znaki, które lubią pieniądze. Przy czym Baran jest skąpy, lubi te pieniądze mieć przy sobie - komentuje wróżka Bernadeta z Łodzi.
Średnio powinno być 100/12=8.3% z każdego miesiąca lub znaku zodiaku, wiec odchylenie to tylko 1%.
Wyjaśnienie statystyka: analiza dat urodzin. Najwięcej dzieci w Polsce rodzi się od stycznia do kwietnia, najmniej w grudniu. Dokładne badania wymagają określenia wieku i rozkładu urodzin w poszczególnych miesiącach. Skoro jest więcej ludzi spod znaku Barana i Byka niż Strzelca to musi być niewielka różnica we wszystkich statystykach, nie tylko dłużników.
Jak może się rozwijać kraj, w którym biznesmeni opierają swoje wyobrażenie o świecie na poradach wróżek?

Nieefektywne terapie używane są przez długi czas, przez co rozprzestrzeniają się, bo inni ludzie się o nich dowiadują i też próbują je stosować. W USA wydaje sie na nie 60 miliardów rocznie.
Terapie, które nie mają żadnego wpływu, utrzymują się najdłużej bo ludzie długo chorują i więcej osób dowiaduje się o takich terapiach. Zostało to dobrze udokumentowane za pomocą matematycznego modelu w pracy Tanaka i inn (2009).

Większość ludzi uważa swoje sądy za znacznie bardziej wiarygodne niż przeciętna, nie dostrzega własnych założeń leżących u podstaw ocen.
U innych ludzi dostrzegamy je na podstawie obserwacji, u siebie próbujemy analizować za pomocą introspekcji, ale ta nie dociera do podświadomych, ukrytych mechanizmów działania mózgu.

Przewidywanie przyszłości opiera się na licznych założeniach, ale wiele z nich może się okazać fałszywa.
Philip E. Tetlock (University of California, Berkeley) w książce Expert Political Judgment (2005) opisał przewidywania 284 ekspertów od nauk politycznych, ekonomii, historii i dziennikarstwa podsumowując 82 361 przepowiedni na temat przyszłości.
Werdykt: nie lepiej niż wróżenie z fusów ... sukces przewidywań najmniejszy jest dla osób zbyt pewnych siebie, celebrytów dziedziny, głęboka wiedza nie pomaga - przyszłość jest nieprzewidywalna.
Podobne wyniki przyniosła analiza przewidywań komentatorów wydarzeń politycznych i ekonomicznych różnych mediów (Wyckoff 2011).

Bias blind spot,
Emily Pronin, Matthew B. Kugler, People believe they have more free will than others. PNAS 2010 107 (52) 22469-22474; doi:10.1073/pnas.1012046108

Dan Ariely, w książce Predictability irrational, The Hidden Forces That Shape Our Decisions, zwraca uwagę na szereg innych efektów.
Szczególnie dodanie nowej, okrojonej oferty tego samego produktu znacząco wpływa na podwyższenie oceny starej wersji produktu, który chcemy wypromować; dotyczy to dowolnych ofert, łącznie z partnerem życiowym ...
Rzeczy same w sobie nie mają wartości, ale wartość łatwo można określić względem innych rzeczy, więc wystarczy je dodać do porównania by zwiększyć zainteresowanie danym produktem.
Większość ludzi nie wie, czego chce, dopóki nie zobaczy tego w kontekście, np:

Początkowa sugestia, chociaż pozornie całkiem nie związana z decyzją, którą trzeba podjąć, ma na nią silny wpływ.
Dan Ariely i George Loewenstein pokazali, że napisanie dwóch cyfr ostatnich ich numerów ubezpieczenia (social security) miało duży wpływ na deklarowane sumy podczas aukcji; mózgi działają w sposób spójny, nawet nieświadoma sugestia wpłynie na decyzję.

Analiza 50 wielkich (i 200 mniejszych) mitów popularnej psychologii jest w książce Lilienfeld i inn (2011).
Codziennie media bombardują nas informacjami opartymi na tych mitach!
Jest tu o 10% wykorzystywanego mózgu, o uwalnianiu swojego gniewu zamiast kontrolowania, o niskiej samoocenie jako przyczynie antyspołecznych zachowań i depresji, o sprawności pamięci, o wpływie optymistycznego podejścia na leczenie, o hipnozie i wielu innych zagadnieniach.
Nawet lekarze powtarzają wiele mitów.

Błędy poznawcze można podzielić na 4 kategorie: zbyt wiele informacji, niewystarczające zrozumienie sytuacji, zbyt szybkie działanie i ograniczenia pamięci. Przedstawia to koło błędów poznawczych (Ilustracja: Jm3 - Own work, CC BY-SA 4.0, Link).

Nauka jest trudna i wymaga przygotowania i wysiłku, by zrozumieć o co chodzi; niewielu ludzi pobudza się emocjonalnie doniesieniami naukowymi.
Paranauki wymagają tylko wiary, są łatwe, stwarzają wrażenie zaangażowania w jakieś szlachetne cele przeciwko "oficjalnej nauce", nadzieję na rozwiązanie problemu.
Często wzbudzają też emocje związane z wierzeniami religijnymi: skoro jasnowidze mogą to prorocy też.
Jeśli tak jest nam pisane i jasnowidz widzi przyszłość to czujemy się zwolnieni z części odpowiedzialności za swoją przyszłość.
Pozorne działania zmniejszają poczucie lęku w obliczu niepewnej przyszłości. Magiczne rytuały pojawiały się tylko w kontekście niekontrolowanych i niebezpiecznych sytuacji, w których prawdopodobieństwo sukcesu jest niewielkie (Shermer 2002).

Wiara czyni jednak cuda: mistrz Ryukerin uprawia sztuki walki kiai, rzuca na matę 20 uczniów nawet ich nie dotykając. Mistrz zgodził się walczyć z ekspertem od mieszanych sztuk walki. Przyjął zakład i w swoim własnym dojo przed kamerami TV został bez kłopotów pobity. Jednak jego uczniowie nie stracili wiary, uznali po prostu, że przeciwnik jakoś skanalizował energię ki ... Nic jednak nie przekona prawdziwego wyznawcę.
Wiara zmienia sposób myślenia - skojarzenia przebiegają innymi ścieżkami, motywacja rośnie. Zobaczymy to w przypadku psychoterapii. Nie należy więc lekceważyć wiary.

Przyczyny irracjonalnego myślenia

Mózg nie służył do myślenia tylko zwiększenia szans na przeżycie. Prosta odpowiedz na pytanie dlaczego mamy skłonność do irracjonalnego myślenia jest taka: mózgi tak działają, nie są doskonałe.
Próba znalezienia związków przyczynowych jest trudna a błąd może kosztować życie; lepiej popełniać częste błędy, wierzyć w istnienie fałszywych związków przyczynowych, niż przeoczyć jeden prawdziwy, który może kosztować życie.
Modele ewolucyjne pokazują, że silne korelacje są zwykle prawidłowo spostrzegane, bardzo słabe są zwykle pomijane, ale słabe i średnie są interpretowane często niewłaściwie - dmuchamy na zimne (Foster, Kokko, 2009). Lepiej założyć, że każdy podejrzany dźwięk to skradający się drapieżnik, niż dać się zaskoczyć.
Zabobonne zachowania są często ubocznym skutkiem tego mechanizmu.

Inne efekty: konieczność podejmowania szybkich decyzji => silne emocje pobudzają układ limbiczny blokując procesy korowe.
Uzależnienie od wspólnoty koniecznej do przetrwania, długi okres dzieciństwa, prowadzi do konformizmu i wiary w autorytety.
Meta-myślenie wymaga wyjścia poza spójny system wierzeń i jest bardzo trudne.
Irracjonalne zachowania nie zostały wyeliminowane bo nie miały dużego wpływu na przeżycie.
Rozwój technologiczny zmienił sytuację - złożone decyzje wpływają na losy całej ludzkości.

Badania B. Skinnera: gołebie, którym podwano ziarna w nieregularnych odstępach czasu zaczęły wykonywać różne dziwne ruchy, obracać się wkoło w jedną stronę, kołysać na boki, próbując prowokować dozownik do wydzielania ziarna.
Takie zachowania powtarzały się wielokrotnie, ptaki orientowały się w kierunku różnych elementów klatki. Wiązało się to z przypadkowymi zachowaniami ptaków tuż przed wydzieleniem ziarna.
Skinner zauważył, że zachowania te przypominały magiczne rytuały, np. przed automatami do gier w kasynach ...

Należy zdawać sobie sprawę z ograniczeń umysłu człowieka.
Ograniczenia pamięci krótkotrwałej - lepiej wypisać wszystkie argumenty za i przeciw.
Syndrom Fałszywej Pamięci: zapamiętane zdarzenia z przeszłości mogą ulec całkowitej przemianie, zmieniają się skojarzenia, na skutek sugestii tworzą się wspomnienia nieistniejących faktów.
Procesy o molestowanie seksualne przez rodzinę w USA, wynik psychoanalizy.

Wystarczy podać kilka anekdotycznych przykładów działania cudownego specyfiku by wbrew wynikom statystycznych analiz ludzie uwierzyli, że on działa.
Racjonalne decyzje wymagają znajomości statystyki.
Jeżeli wirusa HIV ma średnio 1 osoba na 1000 (nie należąca do grupy osób o podwyższonym ryzyku) i jeśli test ma 95% dokładności to jakie jest prawdopodobieństwo, że naprawdę masz HIV, jeśli test wypadł pozytywnie? Prawie nikt nie ocenia tego poprawnie.

Irracjonalność może też być wynikiem choroby mózgu lub tymczasowego zaburzenia.
Choroby mózgu są częstsze niż jakichkolwiek innych narządów.

Mechanizmy działania mózgu, odpowiedzialne za zdolność do uogólniania, tworzenia nowych kategorii - silne skojarzenia, ostatnie wiadomości, rzucająca się w oczy cecha, blokują możliwość pobudzenia innych obszarów, rozwiązań alternatywnych.
Percepcja jest "łatwa", bo oparta o wyspecjalizowane struktury, myślenie jest dużo trudniejsze.
Łatwiej uwierzyć w autorytet niż dokładnie rozważyć samemu; nadzieja na "dobrego Pana" i rządy silnej ręki jest powszechnie wykorzystywana w polityce, gdzie o skomplikowanych sprawach trzeba mówić prosto i przekonać wyborców, że wie się jak rozwiązać wszystkie problemy.

Opieranie się na naiwnej introspekcji.
Brak elementarnej wiedzy o świecie: nadal działa
Towarzystwo Płaskiej Ziemi. Sondaże z 2018 roku w USA pokazują, że tylko 2/3 młodych ludzi w wieku 18-24 nie wątpi, że Ziemia jest okrągła. Ponad połowa z nich określa się jako bardzo religijna (średnia w USA to 20%).
Sondaż Gallupa (grudzień 2010): 40% Amerykanów wierzy, że Ziemia istnieje nie dłużej niż 10.000 lat, wśród republikanów nawet 50%, nawet wśród ludzi z wyższym wykształceniem jest ich 22%.
W styczniu 2011 państwowy instytut badania opinii publicznej VsTIOM przeprowadził sondaż na próbie 1600 Rosjan z różnych regionów kraju (margines błędu 3.5%). Wyniki:

Dylemat stabilności obrazu świata i plastyczności koniecznej do nauki.
"Przepowiadanie przyszłości" było przydatne ewolucyjnie, dlatego reagujemy emocjonalnie na hipotetyczne odkrycie.
Utrwalenie "skrzywionego spojrzenia" na rzeczywistość: przesądów, uogólniania wyjątków, mylenie przypadkowych korelacji ze związkami przyczynowymi.
Trudno przyznać się do błędu.
Uogólnienia mogą być zbyt szybkie.
Nasze decyzje są lepsze niż decyzje innych ludzi.
Potrzeba szczęścia mniej ważna, niż potrzeba przyznania racji.

"Niemal każdy profesor przekłada swoje własne teorie ponad prawdę. A dzieje się to dlatego, że jego teorie to własność prywatna, a prawda należy do wszystkich" (Ch. C. Colton).
Racjonalne tłumaczenie godzi w poczucie naszej własnej ważności - "Umiłowanie cudów opiera się na egoizmie" (Evans).

Nieświadomość problemu irracjonalności.
Wynika to z nieznajomość podstawowych zasad statystyki i rachunku prawdopodobieństwa.
Głównym problemem jest mylenie korelacji i związków przyczynowych.
Pamiętamy tylko te fakty, które się sprawdziły, np. pomyłki zgodne z naszymi intencjami.
Sceptycyzm postrzegany jako zagrożenie: "błogosławieni ci, co nie widzieli a uwierzyli" - tak we wszystko, bezkrytycznie, z powodu tradycji? Jakie są kryteria tego, w co warto wierzyć?
W efekcie powstają liczne sekty, i dochodzi do masowej histerii, np. w USA w listopadzie 1929 roku 1.25 miliona ludzi na cmentarzu w miejscowości Malden (Massachussetts) czekało na cud w pobliżu grobu zmarłego na gruźlicę 60 lat wcześniej Patricka Powera z powodu pogłosek o cudownych uzdrowieniach.

Jeśli szansa na sen, który się sprawdzi, jest 1:10.000 to w USA w ciągu roku 9 milionów ludzi będzie miało taki sen, jeśli jest to tylko 1:100.000 to i tak będzie to prawie milion osób.
Wniosek: w dużej populacji rola przypadku może być bardzo silna.

Jak można sprawdzić, czy naprawdę A jest przyczyną B, np. druty wysokiego napięcia powodują białaczkę, lub parówki wywołują raka żołądka?
Słabe korelacje - więcej A to więcej B - o niczym nie świadczą, zwykle nie da się zrobić statystycznie poprawnych oszacowań i nic z nich nie wynika!
Próba klasyfikacji na podstawie doniesień gazetowych co powoduje raka, a co go leczy, zrobiona przez The Daily Mail Oncological Ontology Project, pokazuje jak dziwaczne są to wierzenia.
Jakie są głębsze przyczyny zjawisk? Dlaczego np. osoby samotne żyją krócej: brak opieki, wypadki, a może potrzeba spermidyny?
Naszym myśleniem rządzi przypadek, zbyt skomplikowane oddziaływania byśmy je sobie mogli uświadomić ...
Dziwne przykłady przypadkowych korelacji, np. liczba niekomercyjnych lotów kosmicznych i liczba doktoratów z socjologii w USA, albo konsumpcja sera i liczba osób, które udusiły się w łóżku zaplątane w pościeli.

Czym różni się pseudonauka od nauki?
Pseudonauka opiera się na powierzchownych obserwacjach, naiwnie uznając przypadkowe korelacje za związki przyczynowe.
Nauka opiera się na systematycznych obserwacjach, doszukując się prawdziwych przyczyn.
Medycyna jest niezwykle skomplikowana, trudna do zrozumienia, są w niej miliony szczegółów znanych tylko specjalistom, nie ma cudownego lekarstwa, które naprawi wszystko.
Na medycynę alternatywną w USA wydaje się (2007 r) około 34 mld $.

Ludzkość jest jeszcze bardzo młoda.
Zapisana historia to ok. 5000 lat, tylko 50 razy dłuższa od życia jednego człowieka.
Nauka - 300 lat, teoria ewolucji, badania nad mózgiem - 100 lat, biologia molekularna, informatyka - 50 lat.
Liczne przesądy: rasowe, zdrowotne (kołtun), setki lat błędnych obserwacji (puszczanie krwi), czarownice palono 200 lat temu i do tej pory zabija się je w Afryce, a wiara w czary, demony i astrologię nadal trwa.
Media pełne pseudodokumentalnych programów o zjawiskach paranormalnych.
Wiara nie tylko przenosi góry, ale może też ogłupiać: widzimy tylko te zjawiska, które potwierdzają nasze przesądy (efekt potwierdzania, confirmation bias), resztę ignorujemy.

Jesteśmy na granicy możliwości przystosowania się do złożonego środowiska.
Julian Jaynes (Uni. w Princeton), The Origin of Consciousness in the Breakdown of Bicameral Mind (Boston, 1976) wysunął śmiała hipotezę: samoświadomość w obecnej formie powstała zaledwie parę tysięcy lat temu.
Sny na jawie (daydreaming) w świecie starożytnych traktowane były poważnie, np. w Iliadzie Homera, pełniły ważną rolę; ludzie mają wyobraźnię o różnym stopniu intensywności, niektórym przysłania ona rzeczywistość.
Współistnienie nauki i przesądów starożytnych i średniowiecznych filozofów dokumentuje książka Andrew White'a History of the Warfare of Science with Theology in Christendom z 1894 roku.
Niektórzy martwią się, że czeka nas zbyt szybki rozwój i destabilizacja świata spowodowany postępem nauki; czy naprawdę lepiej nie kwestionować naszych przesądów, bo jest nam z nimi dobrze?

Jak wykryć mity i irracjonalne myślenie?

Niestety nawet nagroda Nobla nie gwarantuje, że ma się rację ... Mamy liczne przykłady pomyłek i fałszywych sensacji, trzeba więc poczekać na potwierdzenie każdego nadzwyczajnego doniesienia, oprzeć się pokusie by uznać je za prawdziwe bo pasuje do naszych poglądów.
Linus Pauling dostał nagrodę Nobla z chemii oraz pokojową nagrodę Nobla. W późniejszym okresie życia propagował megadawki witaminy C jako panaceum na raka i inne choroby, a nawet wydłużą życie o 25 lub więcej lat. Niestety liczne badania pokazały, że suplementy witaminowe nie dają pozytywnych skutków.
Brian Josephson (Nobel z fizyki) popierał wiele osób przedstawiających paranormalne teorie, lecz żadna z nich nie okazała się prawdziwa.
Luc Montagnier dostał nagrodę Nobla z chemii, ale jego odkrycie "teleportacji DNA" okazało się pomyłką, podobnie jak pamięć wody czy zimna fuzja.
Skąd to wiemy? Nikomu nie udało się powtórzyć obserwacji takich efektów w ściśle kontrolowanych warunkach. Obserwacje, które nie dają się sensownie wytłumaczyć wymagają silnego potwierdzenia. Efekt obserwatora, nieświadome działania i interpretacja wyników są bardzo częste i dlatego konieczne są badania typu "podwójnej ślepej próby": ani prowadzący ani uczestnicy eksperymentu nie powinni mieć dostępu do informacji, które by mogły wpłynąć na przebieg serii eksperymentów przed ich zakończeniem.

3.6. Wnioski: fantazja i rzeczywistość.

Wiara w paranormalne zjawiska jest silnie zakorzeniona. Bardzo łatwo jest ulec autosugestii w badaniach z udziałem ludzi.
Łatwo wziąć przypadkowe korelacje za związki przyczynowe.
Książki sceptyków są trudno dostępne, brak jest tłumaczeń.
Możliwe a prawdopodobne to ogromna różnica.

Transhumanizm to nowy prąd w kulturze, konieczność następnego kroku w ewolucji człowieka.
Ekstropianizm, filozofia życiowa poszukująca większej ekstropii.
Ekstropia to przeciwieństwo entropii, miara inteligencji, witalności, zdolności do wzrostu i rozwoju, akomodacji nowych doświadczeń.

Zasady Transhumanizmu:

Instytut Extropii, pismo Extropy: The Journal of Transhumanist Thought", przedstawia nowości w zakresie technik przedłużania życia, środków opóźniających procesy starzenia, technologii integracji układu nerwowego z układami elektronicznymi (inteligentne protezy), technik kognitywnego treningu umysłu i środków psychofarmakologicznych, zagadnień społecznych, moralnych i politycznych wynikających z rozwoju nauki, oraz zagadnień filozoficznych.
To są oczywiście ważne zagadnienia, które warto śledzić. Część transhumanistów puszcza jednak wodze fantazji spekulując na temat dalszej ewolucji ludzi, transferu umysłów czy połączenia umysłów w jeden superinteligentny zespół. W dalekiej perspektywie można sobie wyobrazić wszystko, ale z tego co obecnie wiemy o działaniu mózgu taka możliwość się nie wyłania.
Wyłowienie z wielu procesów zachodzących jednocześnie w pojedynczym mózgu aktywności podsieci generującej ciekawą idee jest bardzo trudne, a zrobienie tego łącząc ze sobą procesy w wielu mózgach znacznie trudniejsze. Nie ma powodu by ograniczenia pojedynczego mózgu - np. wyobraźnia przestrzenna ograniczona do 3 wymiarów - miały zniknąć przy połączeniu ze sobą wielu mózgów. Zanim nauczymy się łączyć mózgi w jeden supersystem sztuczna inteligencja prawdopodobnie osiągnie znacznie wyższy poziom inteligencji i kreatywność, która nie będzie ograniczona przez budowę ludzkiego mózgu. Widać to już teraz po przekraczaniu kolejnych barier w grach takich jak szachy czy go, w grach słownych (Va Banque) czy analizie obrazów.


Przykładowe pytania (tu dość ogólne, na egzaminie będą bardziej szczegółowe):

  1. Jak najkrócej można określić, czym jest nauka?
  2. Skąd się wzięła astrologia?
  3. Dlaczego ludzie wierzą w horoskopy?
  4. Jak wyjaśnić rzekome porwania przez UFO?
  5. Czy są dowody na istnienie lewitacji?
  6. Jakimi technikami badano telepatię?
  7. Czy radiesteci wykrywają cieki wodne?
  8. Na czym polega efekt eksperymentatora?
  9. Dlaczego nie należy wierzyć homeopatom?
  10. Ile waży dusza? Czy utrata wagi po śmierci świadczy o uchodzeniu duszy?
  11. Jakie jest prawdopodobne wytłumaczenie przeżyć w czasie śmierci klinicznej?
  12. Czym różni się buddyjskie pojęcie odrodzenia od reinkarnacji?
  13. Jakie jest wyjaśnienie opowieści o podróżach poza ciałem?
  14. Co i dlaczego jest groźniejsze, promieniowanie telefonów komórkowych czy ciepło kaloryfera?
  15. Jakie są przyczyny wierzeń w proroctwa i paranormalne moce?
  16. Na czym polega technika "zimnego odczytu" (cold reading)?
  17. Dlaczego "kod Biblii" wydaje się działać?
  18. Dlaczego spisek koncernów farmaceutycznych nie pozwalających wprowadzić lekarstw na raka jest nieprawdopodobny?
  19. Dlaczego nikt nie dostał jeszcze miliona dolarów nagrody za demonstracje mocy paranormalnych?
  20. Jakie czynniki powodują, że działamy nieracjonalnie?
  21. Co to jest "efekt kwaśnych winogron"?
  22. Co to jest "efekt aureoli"?
  23. Na czym polega dylemat stabilności i plastyczności koniecznej do nauki.
  24. Dlaczego korelacje nie wystarczają do ustalenia związków przyczynowych?
  25. Podaj 3 przykłady korelacji, które nie świadczą o związkach przyczynowych.
  26. Co to jest transhumanizm?

Literatura.

W ostatnich latach badania nad mózgiem wyjaśniły wiele zagadek związanych ze skłonnością do przeżyć uznawanych za parapsychologiczne, np. dezintegracji informacji o lokalnej przestrzeni i wynikających stąd zjawiskach autoskopowych.
Niewiele jest książek demaskujących paranauki; najlepiej demaskuje je czas, bo z sensacji nic nie wynika, chociaż lata płyną ...

Parę stron demaskujących pseudonaukę:

Pseudonaukowe nonsensy wyglądające na poważną naukę, chociaż nie ma śladu badań potwierdzających ich skuteczność. Długa lista alternatywnych terapii w Rational Wiki.
Ciekawa infografika irracjonalnych nonsensów.

Poniżej kilka spotykanych w Polsce.

  1. Biorezonans magnetyczny.
  2. Kwantowa analiza ciała.
  3. Kwantowy Bio Rezonansowy – Magnetyczny Analizator: "przemieszczające się ciała jądra i dodatkowe elektrony jądrowe emitują fale elektromagnetyczne".
  4. Platforma Schumana.
  5. Struktogram, oferują już MBA w oparciu o podział mózgu na 3.
  6. Magnetoterapia w leczeniu raka - prawdziwa zgroza!
  7. Muzykoterapia Dogłębna - Komórkowa
  8. Ocena psycho-energetycznego stanu całego organizmu w 3 kolorach, dla nadmiaru, niedomiaru i zablokowanej energii, np. w oparciu o temperaturę ciała, nazwaną mądrze skaningową diagnostyką termoregulacyjną (STRD).
  9. Magister Progresor Kosmoenergetyki Klasycznej oczyszcza energetycznie z ciemnych energii, sił i różnych typów istot bezcielesnych, klątw, przekleństw i uroków, zablokowanych czakr, połączeń energetycznych z istotami duchowymi, z negatywnego zaprogramowania duszy ... no i oczywiście wszelkich chorób.
  10. Suplementy, infografika pokazująca czy są jakieś badania wskazujące na ich aktywność.
  11. Vitafon, wibroakustyczne urządzenie medyczne, dobry prawie na wszystko.
  12. Inne przykłady z Wikipedii: Medycyna niekonwencjonalna, lista zdyskredytowanych teorii medycznych, oraz lista pseudomedycznych procedur mających leczyć raka, w tym wiele energoterapii, grzybów i roślin o cudownych własnościach.

Jeszcze nigdy w historii świata tylu głupim ludziom nie powodziło się tak dobrze. Inteligencja na Ziemi jest widać stała, ale nierówno rozdzielona a populacja strasznie wzrosła. To oczywiście żart bo zobaczymy, że średnie wyniki z testów na inteligencję ciągle rosną (efekt Flynna).
Nasze postrzeganie świata jest zdominowane przez docierające do nas informacje, a więc media, które są głównie zainteresowane wiadomościami negatywnymi. Podobnie politycy i kaznodzieje, im bardziej nas straszą tym że jest źle i świat zmierza ku upadkowi tym bardziej uwierzymy, że nas ocalą. Tymczasem jak możemy przeczytać w fachowych książkach żyjemy w najlepszych czasach i świat robić postępy pod każdym względem (Rosling 2018; Pinker 2018).
Warto przyjrzeć się wiarygodnym danym statystycznym, by zrozumieć co się dzieje na świecie.

  1. strona Hansa Roslinga i rodziny, rewelacyjne wizualizacje danych;
  2. Our World in Data, Oxford University, dane i wykresy zebrane przez Maxa Rosera;
  3. Strona ONZ, raporty z postępów realizacji Celów Zrównoważonego Rozwoju;
  4. Jak nam idzie wyprowadzanie świata z biedy, czyli realizacji pierwszego Celu Zrównoważonego Rozwoju;

Ciekawe strony:

Kilka pozycji zagranicznych opisujących testy zjawisk paranormalnych lub demaskujących oszukańcze techniki.

  1. Alcock James, Back from future, podsumowanie ostatnich badań parapsychologicznych przez krytycznego psychologa.
  2. Avalos Hector, Free Inquiry Magazine 17, Nr 3 (1997)
  3. Ben Goldacre, Lekarze, naukowcy, szarlatani. Od przerażonego pacjenta do świadomego konsumenta. Septem.pl, 2011.
  4. Carlson Shawn, A doubleblind test of astrology, Nature, 318 (1985) 419-425.
  5. Hyman Ray, 'Cold Reading': How to Convince Strangers That You Know All About Them, The Skeptical Inquirer, Spring/Summer 1977
  6. Jahn Robert, The persistent paradox of psychic phenomena: an engineering perspective. Proc. of IEEE 70 (1982) 136-170
  7. Jahn Robert, Dunne Brenda, Margins of Reality. The role of consciousness in the physical world. (Harvest/HBJ 1987)
  8. Jung Carl G, Flying soucers: a modern myth of things seen in the skies. (Nowy Jork, Harcourt Brace 1959)
  9. T. Lempert, M. Bauer, D. Schmidt, Syncope and near-death experience. Lancet 344(8925), P829-830, 1994
  10. McCrone John, Roll up for the telepathy test. New Scientist, 15.05.1993
  11. Mishlove Jeffrey, Roots of consciousness (Council Oak Books, Tulsa 1993)
  12. Moody Raymond, Życie po życiu.
  13. Morita, Tatsuya i inn, Nationwide Japanese Survey About Deathbed Visions: “My Deceased Mother Took Me to Heaven”. Journal of Pain and Symptom Management. DOI: 10.1016/j.jpainsymman.2016.04.013
  14. Mott Nevill, Can scientist believe? Some examples of the attitude of scientist to religion (James & James 1991)
  15. Moulton, S. T., & Kosslyn, S. M. (2008). Using neuroimaging to resolve the psi debate. Journal of Cognitive Neuroscience, 20, 182-192.
  16. Peires J.B, The Dead Will Arise: Nongqawuse and the Great Xhosa Cattle-Killing Movement of 1856-7 (Indiana University Press 1989)
  17. Shang A i inn. Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy. Lancet. 2005 Aug 27-Sep 2;366(9487):726-32.
  18. Shermer, M, Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time. Souvenir Press (2007)
  19. Stahl, T., & van Prooijen, J.-W. (2018). Epistemic rationality: Skepticism toward unfounded beliefs requires sufficient cognitive ability and motivation to be rational. Personality and Individual Differences, 122(Supplement C), 155–163.
  20. Stenger Victor, Bóg - Błędna hipoteza. Jak nauka wykazuje, że Bóg nie istnieje. WUŁ 2018
  21. Stenger V.J. Fizyka a psychika, Wydawnictwo Pandora, Łódź 1996
  22. Stenger V.J. Quantum quackery.
  23. Stevenson Ian, Twenty cases suggestive of reincarnation (University of Virgina Press 1974)
  24. Szymborski Krzysztof, Spóźnione dementi. Wiedza i Życie (Luty 1998); Kosmiczna legenda XX wieku, Wiedza i Życie (Marzec 1998) - UFO i Roswell.
  25. Wiseman Richard, Paranormalność. Dlaczego widzimy to, czego nie ma. Wydawnictwo W.A.B. 2012

Radiestezja:

  1. Betz Hans-Dieter, Unconventional Water Detection: Field Test of the Dowsing Technique in Dry Zones, Journal of Scientific Exploration, Part 1, Vol. 9, Nr 1, Part II Vol. 9, Nr. 2 1995; Naturwissenschaften 83 (1996) 272
  2. Enright J.T, Skeptical Inquirer 1 (1999) Testing Dowsing. The Failure of the Munich Experiments.
  3. Hyman Ray, How people Are Fooled by Ideomotor Action, wyjaśnia przyczyny radiestezji, sensów spirytystycznych itp.
  4. Kiszkowski Przemysław, Co warto wiedzieć o radiestezji, wyd. Stella Maris Gdansk 1997; strona Przemysława Kiszkowskiego

Świadome sny: jest kilka ciekawych książek na ten temat.
Stephen LaBerge, Ph. D.and Howard Rheingold, Exploring the world of lucid dreaming (ebook), Ballantine books New York
Lucid Dreaming Wikibook.

Polecam w Internecie strony sceptyków, a w szczególności: Biuletyn Sceptyczny | Badsciene.net (blog Bena Goldacre) | Czy nasze leczenie działa? Testing treatments (w tym książka po polsku)

Skeptical Inquirer, CSICOP Magazine | Sens about science |
Quackwatch, czyli "kwaczowisko", przyznaje do 10 kaczek autorom pseudonaukowych stron i materiałów infromacyjnych.
Bent Spoon Award, czyli australijska nagroda za najbardziej absurdalne paranormalne pomysły - nagrody Darwina są bardziej zabawne!

Sprawdzanie prawdziwości doniesień internetowych: Snoopes.com |

Wideo: Pandit Surendra Sharma za pomocą mantry i tantry, „Ostatecznego Rytuału Zniszczenia", próbuje bez skutku zabić sceptyka + inne szokujące bzdury.
Magia działa! Oto Wielki Dynamo z Londynu. Czyta w myślach! Chodzi po wodzie! Lewituje! Dematerializuje przedmioty! Z pustego wiadra wyrzuca masę ryb! Czy któreś z mediów to potrafi?
Deprywacja sensoryczna w "samadhi tanks", czyli floating.


Irracjonalność - Literatura

Największe głupie żarty: od królika-gwałciciela po nawiedzenia przez demony, Livescience.com.
Program Richarda Dawkinsa "The enemies of reason"

  1. Błędy poznawcze - kategoria Wikipedii.
  2. Bergen, E. Naturalna historia nonsensu, Wiedza Powszechna 1964
  3. Fischhoff, B., and Beyth, R. (1975). "'I knew it would happen': Remembered probabilities of once-future things. Organizational Behaviour and Human Performance, 13, 1–16.
  4. Gardner, D. (2008). The Science of Fear: Why We Fear the Things We Shouldn’t--and Put Ourselves in Greater Danger (First Edition edition). New York: Dutton Adult.
  5. Lilienfeld Scott O, Steven Jay Lynn, John Ruscio, 50 wielkich mitów psychologii popularnej. Wydawnictwo: CiS , Styczeń 2011, i bibliografia do tej książki.
  6. Penrose Roger, Nowy umysł Cesarza (Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1995)
  7. Sutherland Stuart, "Rozum na manowcach. Dlaczego postępujemy irracjonalnie" - analiza przyczyn irracjonalnych zachowań.

  8. Tanaka, M. M., Kendal, J. R., & Laland, K. N. (2009). From Traditional Medicine to Witchcraft: Why Medical Treatments Are Not Always Efficacious. PLOS ONE, 4(4), e5192. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0005192
  9. Wyckoff Gary, Are Talking Heads Blowing Hot Air? An Analysis of the Accuracy of Forecasts in the Political Media", Hamilton College webcast 2/05/2011, www.hamilton.edu/pundit).
  10. Wróblewski Andrzej K, Prawda i mity w fizyce (Iskry, Warszawa 1987) - efekt eksperymentatora.

Badania ankietowe w Polsce: PBS dla Gościa Niedzielnego | CBOS ankieta 2009 o religijności w Polsce | Artykul KAI w co wierzą Polacy | Siostra Faustyna w aparacie, recenzja Joanny Tokarskiej-Bakir.


Następny wykład | Poprzedni wykład | Moodle - Strony Wiki | W. Duch, Wstęp do kognitywistyki - spis treści | mapa wykładów.